" شرم آور است که قادر نیستیم بر روی اینکه خاک چیست توافق کنیم. در این مورد خاک شناسان تنها نیستند. زیست شناسان در تعریف حیات و فیلسوفان در تعریف فلسفه نیز چنین می باشند."       "هانز ینی"

سرزمین ایران با مساحتی بیش از 1,648,000 کیلومترمربع، شانزدهمین کشور پهناور جهان است. و در شرق نیمکره شمالی بین 25 تا 45 درجه شمالی عرض جغرافیایی و 44 تا 64 درجه شرقی طول جغرافیایی قرار دارد. اختلاف ارتفاع فلات ایران که از خلیج فارس تا دریای خزر کشیده شده است، حدود 5652 متر (از 24- تا 5628 متر) و اختلاف درجه حرارت 80 درجه (از 30- تا 50 درجه) می باشد. که در میان کشورهای جنوب غرب آسیا، دارای متنوع ترین شرایط رویشی و تعداد گونه های گیاهی می باشد. میزان بارش سالیانه در ایراناز 25 میلی متر در قسمت فلات مرکزی تا 2000 میلی متر در حاشیه دریای خزر متفاوت است(متوسط بارش 250 میلی متر در سال)، تبخیر و تعرق سالیانه در ایران از 700 میلی متر در مناطق حاشیه خزر تا 4000 میلی متر در قسمت فلات مرکزی و قسمت جنوبی ایران متغیر است، که 16 برابر بیش از متوسط بارندگی است.

با توجه به اقالیم گوناگونی که در ایران یافت می شود، بایستی انتظار داشت که خاک های گوناگونی نیز طی هزاران سال گذشته ایجاد و مورد بهره برداری قرار گرفته باشند.

خوشبختانه با نقشه جدید خاک های ایران، که با همت متخصصین موسسه تحقیقات آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی تهیه گردید. می توان به راحتی از وضعیت و پراکنش خاک های کشور مطلع شد. در زیر شمه ای از وضعیت کنونی خاک های کشور را با توجه به نقشه خاک های ایران مرور می کنیم.

نخستین مطالعات خاک شناسی در ایران در سال 1332 با طبقه بندی اراضی دشت خوزستان آغاز شد. و تهیه نخستین نقشه خاک های ایران نیز در آغاز دهه سی با همکاری کارشناسان سازمان خوار و بار جهانی به سرپرستی دکتر دوران در ایران شروع گردید. و نظر به اینکه در آن زمان رایج ترین نوع رده بندی خاک رده بندی ژنتیکی بود، لذا اولین نقشه سیستماتیک خاک و استعداد اراضی کشور به کمک کارشناسان فوق با مقیاس 1:2،500،000 تهیه و به صورت رنگی چاپ و ضمیمه نسخه انگلیسی کتاب خاک های ایران در سال 1964 میلادی منتشر شد. اینک پس از پنجاه سال، با جمع آوری هزاران نمونه خاک از سراسر کشور و مطالعه هزاران نیمرخ خاک، موسسه تحقیقات خاک و آب اقدام به تهیه نقشه 1:1،000،000 منابع و استعداد خاک های ایران نمود. با توجه به اهمیت بنیادین شناخت منابع و استعداد خاک های کشور در بعد کمی و کیفی این نقشه از بارز ترین نتایج برنامه های تحقیقاتی موسسه اب و خاک در دهه هفتاد است. نقشه منابع و استعداد خاک های ایران، با استفاده از تفسیر بصری تصاویر ماهواره Landsat، نقشه های توپوگرافی با مقیاس 1:2،500،000 ، نقشه های زمین شناسی با مقیاس 1:1،000،000 ، نقشه رژیم های حرارتی و رطوبتی خاک های ایران و مطالعات خاک شناسی منطقه ای با مقیاس 1:500،000 به صورت رقومی تهیه شده است. نسخه کاغذی این نقشه به صورت رنگی در شش برگ در ابعاد 75×100 سانتی متر چاپ و منتشر شده است.

ترکیب واحدهای نقشه فوق شامل یک زیر گروه غالب، یک زیر گروه همراه و یک زیر گروه الحاقی می باشد. برای هر واحد نقشه بافت سطحی و شیب عمومی خاک غالب نیز مشخص شده است. و استعداد هر واحد خاک برای کاربری های اصلی نظیر جنگل، مرتع و اراضی کشاورزی در قالب واحد های لندفرم تعیین گردیده است. ساختار راهنمای نقشه منابع و استعداد خاک های ایران بر مبنای Soter سامان دهی شده و در آن مشخصات کلیه واحد های نقشه به طور مفصل تشریح شده است. تشریح جزییات نقشه و راهنمای آن در این مقال نمی گنجد

در نگاه اول به نقشه خاک، می توان دریافت که حدود نیمی از مساحت کشور را اراضی متفرقه (Miscellaneous Land Type) تشکیل می دهد. و تعریف علمی خاک شامل این اراضی نمی شود. بدین معنی که قادر به رویاندن گیاهان طبیعی نبوده و قادر به نگهداری گیاهان زراعی نیز نمی باشند. اراضی متفرقه ای که در نقشه خاک های ایران به آنها اشاره شده و درصد پراکندگی آنها در جدول زیر ارایه گردیده است.

و از طرف دیگر به عنایت به شرایط اقلیمی کشور که حدود 70 درصد آن را اقالیم خشک و نیمه خشک تشکیل می دهد و سیستم توپوگرافی که نشان دهنده وضعیت پستی و بلندی شدید است روی هم رفته اکثریت سطح کشور را (بیش از 50 درصد) انتی سول، اریدی سول و اینسپتی سول که خاک های جوان و یا خاک های مخصوص مناطق خشک می باشند تشکیل می دهد. خاک های الفی سول و مالی سول منحصراً روی یال شمالی رشته جبال البرز و نیز دشت های ساحلی دریای خزر که دارای اقلیم مرطوب و نیمه مرطوب است، تشکیل شده و مساحت آنها از 3 در صد مساحت کل کشور تجاوز نمی کند.برای فهم بهتر، جدول زیر که مساحت خاک های کشور را در سطح رده و زیر گروه نشان می دهد، ارایه گردیده است.

-- مساحت خاک های کشور در سطح رده و زیر گروه

 استعداد خاک های کشور به تبعیت از این شرایط به صورت زیر تعیین می گردد.

مساحت خاک های که برای زراعت آبی اعم از سالانه و باغ قابلیت دارندحدود 27 میلیون هکتار یا 17 درصد کل اراضی کشور را تشکیل می دهد. مساحت خاک های که استعداد مرتع را دارندحدود 60 میلیون هکتر و یا 37 درصد، مساحت خاک های که استعداد جنگل را دارند حدود 11 میلیون هکتار و یا حدود 7 درصد، مساحت خاک های که استعداد مرتع را دارند و به علت شیب بسیار تند بایستی حفاظت شوند حدود 4 میلیون هکتار و یا 2.5 درصد براورد شده است. بقیه شامل اراضی متفرقه و بایر می باشند. لازم به ذکر است که حدود 24 میلیون هکتار از اراضی کشور که در نقشه خاک ها جزء رخنمون های سنگی ذکر شده اند اغلب دارای پوشش خاکی بسیار کم عمق می باشند که به علت کمی عمق (کمتر از 10 سانتیمتر به صورت پراکنده) فاقد شرایط لازم برای طبقه بندی خاک ها در سیستم جامع طبقه بندی خاک بوده ولی چون دارای پوشش نباتی پراکنده می باشد جزء اراضی با استعداد مرتع منظور شده اند.

خاک های مبتلا به شوری که 44.5 میلیون هکتار از کشور را پوشش می دهند بر روی نقشه منابع و استعداد خاک های ایران، خاک های مبتلا به شوری بر اساس سیستم طبقه بندی جامع خاک ها در سطح زیر گروه طبقه بندی شده اند. به طور کلی پنج زیر گروه در خاک های شور ایران تشخیص داده شده اند که عبارتند از : Gypsic Haplosalids، Typic Haplosalids، Typic Aquisalids، Petrogypsic Haplosalids، Gypsic Aquisalids

لازم به ذکر است که این پنج گروه اکثراً در فلات مرکزی و خوزستان و دشت های جنوبی واقع شده اند.

اراضی دارای خاک های گچی که سطحی حدود 25 میلیون هکتار از کشور را پوشش می دهند و اغلب در فلات مرکزی، خوزستان و دشت های ساحلی جنوب، که مواد مادری خاک ها کچی بوده و بارندگی برای شستشوی گچ از پروفیل ناکافی می باشد، واقع شده اند. و در نقشه خاک ها ی ایران در زیر گروه های زیر قرار می گیرند.

Gypsic Haplustepts، Xeric Calcigypsids، Typic Calcigypsids، Typic haplogypsids، Gypsic Gaploxerepts، Typic Petrogypsids، Petrogypsic Haplosalids، Xeric Haplogypsids، Ustic Calcigypsids